БІРЖАН САЛ/БИРЖАН САЛ

БІРЖАН САЛ, Біржан Қожағұлұлы (1834, Ақмола облысы Еңбекшілдер ауданы – 1897, сонда) – әнші, композитор, ақын. Өз әкесінің аты Тұрлыбай, ал Қожағұл Біржан салдың атасы. Бозбала кезінен ел арасында әншілігімен көзге түсіп, жасы жиырмаға таяған кезде ән шығара бастайды. Әнші-ақындардың қасына еріп той-думанның сәніне айналып, өз атына «сал» атауы қосарланып айтылатын болады. Шөже, Салғара, Толыбай, Орынбай, Нүркей, Сегіз сері, Арыстан тәрізді өнер иелері – Біржан салдың ұстаздары. 1865 жылы Абаймен кездесуі Біржан салдың композиторлық, әншілік, ақындық өнерінің дами түсуіне үлкен әсер етеді.

Біржан сал қазақтың дәстүрлі әншілік өнерін, халық музыкасын жаңа белеске көтеріп, өз ән-өлеңдерімен толықтырған ірі тұлға. Жаяу Мұса, Құлтума, Ақан сері, Балуан Шолақ, Естай, Үкілі Ыбырай, Жарылғапберді, т.б. арқаның атақты ақын-әншілері – Біржан салдың мектебінен өнеге алған өнерпаздар. Біздің заманға Біржан салдың 60-қа жуық әндері жеткен. Оның әндері нәзік сезімді, сұлулықты жырлаған сыршылдығымен қоса («Ғашығым», «Қаламқас», «Ләйлім шырақ», «Айтбай», «Ақтентек», т.б.), әлеуметтік мән-мазмұнымен де («Жанбота», «Адасқақ», «Көлбай-Жанбай», «Шідер», т.б.) құнды. Әндерінің тақырып аясы да өте кең. Әнші-ақынның шығармашылық мұрасында жастыққа тән ғашықтық, достық, махаббат сезім-күйлері, серілік, салдықтың салты да, егделіктің уайым-мұңы да, қиянат пен зорлыққа, әділетсіздікке қарсы туған ашу-ыза, ащы уыт та, өмірдің баянсыздығын біліп, торығу, қайғы – бәрі де бар. Біржан салдың әндерінде сұлу қыз бен жүйрік ат сипаты үлкен орын алады. Сара ақынмен айтысы оны дарынды, суырыпсалма ақын ретінде дүйім елге танытты. Оның «Айтбай», «Адасқақ», «Жамбас сипар», «Жонып алды», «Алтын балдақ», «Көкек», «Жанбота», «Теміртас» сияқты әндері дәстүрлі қазақ әндерінің классикалық үлгілері ретінде қазақ мәдениетінің алтын қорынан орын алды. Біржан салдың музыкалық мұрасы бірнеше рет жинақ болып басылып шықты. Мұқан Төлебаев «Біржан-Сара» операсын жазды. 2009 жылы Біржан салдың 175 жылдық мерейтойы аталып өтілді.

БИРЖАН САЛ (1834-1897) – народный композитор, акын, инструменталист, импровизатор, мастер поэтико-музыкального экспромта, жигитовки, эквилибра. Родился в Жамбылском районе Северо-Казахстанской области. Биржан Сал с ранних лет стал известен как талантливый исполнитель, обладающий выдающимися вокальными данными. Создатель оригинальных музыкально-поэтических произведений и своеобразного кочевого театра, в котором выступали сподвижники Биржан Сала – представители талантливой молодежи. Наследник поэтической традиции Абая. Биржан Сал изучал его творчество, эстетические взгляды. Создал немало произведений любовной лирики («Айтбай», «Ғашығым», «Ғашық жар», «Ләйлім-шырак» и другие), которые отличают глубина чувств, искренность интонации, новаторская форма. Своим любимцам – скакунам Биржан Сал посвятил песни «Телқоңыр», «Ақсеркеш» и другие. Спутница поэта домбра воспета в произведениях «Орынбор әні». Его вдохновляли просторы Сарыарки, акмолинские сте­пи, горы, озера («Ақ кошкар», «Келдің бе, аман-есен», «Жукем сәулем», «Бурылтай» и другие.). Биржан Сал обличал произвол и вероломство богатых, волостных старшин, протестовал против угнетенного положе­ния женщины («Жанбота», «Адасқак»). Песни последних лет жизни Биржан Сал проникнуты безысходностью, печалью, ощущением утраченных надежд. Ученики и последователи Биржан Сала сохранили для потомков свыше 40 произведений акына – шедевров казахского народного песенного творчества («Біржан-сал». «Алтын Балдақ», «Ак тентек», «Жаймаушақ» и другие). Биржан Сал про­славился и как мастер айтыса. Одним из классических образцов этого жанра является его айтыс с Сарой Тастанбеккызы из Жетысу. Среди последователей Биржан Сала Акан сери, Жаяу Муса, Асет Найманбаев,  Култума Сармуратов и другие. Творчество Биржан Сала стало предметом научных ис­следований (А. Жубанов). В ос­нову оперы М. Тулебаева «Біржан-Сара» положен айтыс знаменитых акынов. В городе Кокшетау на площади перед Домом культуры Кокшетау установлен памятник Биржан Салу (1991), автор – скульптор Т. Досмагамбетов, архитектор А. Кайнарбаев.

Шығармалары/Произведении:

  1. Біржан, сал Қожағұлұлы. Біржан сал. СD 27 [Дыбысжазба]: әндер / с.Қ. Біржан
  2. Біржан, сал Қожағұлұлы. Ер жігіт дүниені көргені артық. [Мәтін]  / с.Қ. Біржан  //  Халық кеңесі. – 1993.- 19 мамыр.
  3. Біржан, сал. Ал, дүние [Ноталар]  : ән-өлеңдер / Біржан сал; құраст. Б. Әлімжанов. – Астана: Фолиант, 2013. – 158, [2] б.; 27 см.

7